PHÊ PHÁN QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC CỦA MÁC

QUA CÁC CHỦ ĐỀ VỀ FEUERBACH

 

Từ năm 1845 Mác nêu lên các chủ đề viết về Feurebach (Thesen über Feuerbach). Trong đó gồm tất cả 11 chủ điểm như sau. Feuerbach cũng là nhà triết học duy vật Đức cùng thời, nhưng bị Mác phê phán rất gắt. Tựu trung Mác chỉ trích Feuerbach là nhà duy vật theo kiểu trừu tượng, không có tinh thần cách mạng thiết yếu, hay kiểu chỉ nửa vời nhân bản, chỉ cốt nhằm phê phán thuần túy tôn giáo.

Qua bản luận đề này (nguyên tác tiếng Đức), đã khiến Mác rất nổi danh, nhất là chủ đề cuối cùng với câu : “Những nhà triết học xưa nay chỉ nhằm giải thích thế giới theo nhiều cách khác nhau, nhưng vấn đề chính yếu là phải biến đổi nó” [“Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert; es kommt aber darauf an, sie zu verändern”].

Ý Mác muốn nói, không làm triết học chỉ theo kiểu tư duy lý luận mà phải làm cách mạng thực tiển về cuộc sống trong cuộc đời thực tế. Câu này mới nghe qua rất hấp dẫn nhiều người, bởi vì nó nói lên một quan điểm rất thực tế, thực tiển khiến nhiều người phải thấy mê man, khoái trá, lấy làm thỏa mãn.

Thật ra, kiểu nói của Mác thực chất chỉ là kiểu nói suông. Bởi Mác đánh đồng triết học với cuộc đời thực tại. Thâm ý của Mác là phủ nhận triết học, xem chỉ là một sinh hoạt vô bổ trong thế giới con người. Bởi điều thực tế là phải xâu vào làm “cách mạng”, còn ngồi mà tư duy triết lý theo đủ cách cũng chẳng để làm gì, chẳng lợi ích gì. Quan điểm của Mác như vậy rõ ràng là quan điểm hoàn toàn thực dụng (praxis), không những muốn khước từ triết học mà thực sự còn muốn triệt tiêu, xóa bỏ hẳn nó. Bởi vì sau này, trong một chỗ khác, Mác còn nói rõ “triết học chỉ thực hiện khi xóa bỏ được nó”.

Hay nói khác, Mác coi triết học cũng chỉ là phạm trù ý thức hệ của thượng tầng kiến trúc chẳng khác nào pháp luật, tôn giáo, nhà nước v.v… đều do hạ tầng cơ sở là kinh tế xã hội quyết định. Hay các ý thức hệ duy tâm chỉ là ý thức hệ kiểu tư sản, được phản ánh từ thực tế xã hội tư sản vào trong đầu óc con người, nó chỉ thuần túy là sản phẩm của xã hội đó tư sản đó mà không là gì khác.

Cho nên theo Mác, khi giai cấp vô sản thực hành xong cuộc cách mạng vô sản, xóa bỏ xong mọi giai cấp, thì triết học cũng mất, nhà nước cũng mất, pháp luật cũng mất. Khi đó mọi cá nhân con người đều được giải thoát, giải phóng, không còn cần triết học, tôn giáo, cả nhà nước hay pháp luật. Đó cũng chính là sự thực hiện triết học chỉ bằng cách xóa bỏ nó. Bởi Mác coi tôn giáo là thuốc phiện nhằm ru ngủ thế giới khổ đau, đày đọa trong trần thế, thì triết học cúng là một khía cạnh tương tự như thế, đều là sự vong thân của ý thức con người.

Rõ ràng Các Mác là con người quá cực đoan, quá mù quáng vào cuộc cách mạng vô sản mà phủ nhận toàn bộ mọi cái khác từng đã có trong thế giới loài người, bởi vì đều quy đó chỉ là “sản phẩm của tư sản”, của xã hội giai cấp mà không phải là của xã hội vô sản tương lai, không còn giai cấp.

Mác quên rằng ngay từ thời cổ dại, Đông cũng như Tây, ý thức ham hiểu biết của con người đã hình thành ra khoa học và triết học như là một trong các nhu cầu nhận thức cần thiết nên không thể thiếu được. Tức triết học luôn luôn đi song đôi với khoa học, một bên là các vấn nạn bao quát, còn một bên là các vấn nạn cụ thể phải đòi hỏi được giải quyết chính trong đời sống hằng ngày. Mác chỉ tâm trí định hướng về một xã hội vô sản theo ý chí thị hiếu của mình, nên phủ nhận tuốt tuột tất cả mọi điều gì khác hơn chính là như thế.

Vậy nên, ngay từ chủ đề đầu tiên, Mác đã lý giải điều này là như thế này : “Sự thiếu sót mấu chốt của mọi quan điểm triết học duy vật cho đến nay – kể cả Feurbach trong đó – là xem đối tượng, thế giới thực tại, cảm tính, chỉ dưới dạng những sự vật, hay những quan niệm được nắm bắt, nhưng không phải là sự hoạt động cụ thể của con người đích thực, praxis, không nằm ở trong tư duy. Điều này chính là sự khác biệt giữa duy vật đối với duy tâm, là chỉ mang tính trừu tượng, khiến duy tâm hẳn nhiên không hiểu ra được sự hoạt động thực tại, cảm tính, khách quan là như thế nào … Ông ta không nắm bắt được ý nghĩa của “cách mạng là sự hoạt động phê phán-thực tiển” [“Der Hauptmangel alles bisherigen Materialismus - den Feuerbachschen mit eingerechnet - ist, daß der Gegenstand, die Wirklichkeit, Sinnlichkeit, nur unter der Form des Objekts oder der Anschauung gefaßt wird; nicht aber als menschliche sinnliche Tätigkeit, Praxis, nicht subjektiv. Daher geschah es, daß die tätige Seite, im Gegensatz zum Materialismus, vom Idealismus entwickelt wurde - aber nur abstrakt, da der Idealismus natürlich die wirkliche, sinnliche Tätigkeit als solche nicht kennt. Feuerbach will sinnliche, von den Gedankenobjekten wirklich unterschiedene Objekte; aber er faßt die menschliche Tätigkeit selbst nicht als gegenständliche Tätigkeit … Er begreift daher nicht die Bedeutung der "revolutionären", der praktisch-kritischen Tätigkeit”].

Tức Mác quy trách quan điểm duy vật trước kia cho đến nay, cũng chẳng khác gì kiểu duy tâm, là chỉ nhìn sự vật theo cách riêng biệt, theo quan điểm trừu tượng, mà không thấy ra được thực tại xã hội trong kiểu cách mạng là như thế nào, là sự hoạt động phê phán thực tiển.

Bởi vậy, trong luận đề kế tiếp Mác nói : “Vấn đề đặt ra là tư tưởng con người có đến được với chân lý khách quan thực tế hay không, đây không hề là vấn đề lý thuyết mà là vấn đề thực hành. Chính trong thực hành mà con người phải chứng tỏ về chân lý, tức thực tại và sức mạnh về tư duy của nó trong cuộc đời này. Sự tranh cãi về thực tại hay sự phi thực tại của một tư tưởng, tự bản thân nó đã tách rời khỏi thực hành, đều trở nên sự việc thuần túy vô bổ” [“Die Frage, ob dem menschlichen Denken gegenständliche Wahrheit zukomme, ist keine Frage der Theorie, sondern eine praktische Frage. In der Praxis muß der Mensch die Wahrheit, d. h. die Wirklichkeit und Macht, die Diesseitigkeit seines Denkens beweisen. Der Streit über die Wirklichkeit oder Nichtwirklichkeit eines Denkens, das sich von der Praxis isoliert, ist eine rein scholastische Frage”].

Người ta thấy rõ là ở đây Mác mù mờ hay đánh đồng ý nghĩa giữa lý thuyết và duy tâm. Ông ta chỉ nhấn mạnh duy nhất một điều, là thực hành hay thực tiển “cách mạng”. Coi đây là tiêu chuẩn duy nhất. Nên dẫu việc coi duy tâm theo cách xa vời là đúng, nhưng hoàn toàn lại thành mù quáng, cực đoan, theo kiểu quan niệm “cách mạng” một chiều, khiến chưa hẳn đã là khách quan hay thực tế. Mác chỉ thuần túy duy vật, bất chấp hết mọi cái khác, như trong các bài viết trước đã cho thấy. Bởi đều quy mọi điều nào khác, hay đi ngược lại với tư duy của Mác, đều là duy tâm vô bổ, hay kiểu “tư sản phản động” cả.

Do vậy, coi thường hay quay lưng lại mọi lý thuyết triết học và khoa học khác, bởi chỉ cho là trừu tượng, vì Mác chỉ biết duy nhất một “thực tiển” là thực hành kiểu cách mạng “xã hội vô sản” vậy thôi. Tức Mác có khuynh hướng là một nhà hành động cách mạng vô sản một chiều, mà không còn tính cách bao quát rộng rãi kiểu một nhà khoa học hay triết học khách quan đúng nghĩa nữa.

Mác viết tiếp : “Học thuyết duy vật cho rằng con người là sản phẩm của hoàn cảnh và của giáo dục, và con người được thay đổi cũng là sản phẩm của hoàn cảnh và giáo dục đổi khác, nhưng lại quên rằng, ngay chính hoàn cảnh của con người cũng bị thay đổi, và chính nhà giáo dục cũng phải bị đổi theo” [“Die materialistische Lehre, daß die Menschen Produkte der Umstände und der Erziehung, veränderte Menschen also Produkte anderer Umstände und geänderter Erziehung sind, vergißt, daß die Umstände eben von den Menschen verändert werden und daß der Erzieher selbst erzogen werden muß”]. Tức hoàn cảnh và giáo dục làm thay đổi con người, nhưng ngược lại cũng làm thay đổi được chính hoàn cảnh và sự giáo dục đó. Hay là sự tác động giữa hai bên và chỉ có thế thôi. Và Mác cho rằng “Những thực tại thay đổi đó buộc phải được nắm bắt và xảy ra trong thực tiển biến chuyển hữu lý của sự thực hành cách mạng” [“Das Zusammenfallen des Änderns der Umstände und der menschlichen Tätigkeit kann nur als umwälzende Praxis gefaßt und rationell verstanden werden”]. Chẳng khác ở đây Mác có sự nhập nhoạng nào đó giữa ý thức ý chí con người và quy luật biến chuyển của vật chất thuần túy khách quan.

Nên những phê phán tiếp theo của Mác về Feuerbach không có gì đặc biệt, mà cốt chỉ nhằm đi đến một kết luận : “Đời sống xã hội cốt yếu là thực tiển. Mọi sự huyền hoặc nhằm muốn đưa dẫn tới lý thuyết về sự bí nhiệm, chỉ có thể tìm thấy cách giải quyết mang tính hữu lý trong sự thực tiển của con người, và trong sự nắm bắt về thực tiển này” [“Das gesellschaftliche Leben ist wesentlich praktisch. Alle Mysterien, welche die Theorie zum Mystizismus verleiten, finden ihre rationelle Lösung in der menschlichen Praxis und im Begreifen dieser Praxis”]. Nói chung lại, Mác phê bình Feuerbach là huyền hoặc, và Mác chỉ công nhận đời sống xã hội là hoàn toàn thực tiển, và tất cả mọi sự đều phải được thực hiện và nắm bắt duy chỉ trong sự thực tiển này. Có điều sự thực tiển tự nhiên đó, Mác không nhằm hiểu là sự thực tiển nói chung, mà chỉ là thực tiển kiểu cách mạng như Mác mong muốn. Tính cách đặc thù của Mác thể hiện qua các tác phẩm của mình luôn luôn chỉ là như vậy, không đi ra ngoài chỉ điều như vậy.

Cuối cùng Mác nói huỵch toẹt ra : “Đỉnh điểm nhất mà thuyết duy vật theo kiểu chiêm nghiệm đạt tới, đó không phải sự cảm tính trong đời sống thực tiển, mà là sự chiêm nghiệm về cá nhân riêng lẻ ở trong “xã hội tư sản” … “quan điểm của thuyết duy vật cũ chính là xã hội “tư sản”; quan điểm của thuyết duy vật mới đó là xã hội con người hay tính người được xã hội hóa” [“Das Höchste, wozu der anschauende Materialismus es bringt, d. h. der Materialismus, der die Sinnlichkeit nicht als praktische Tätigkeit begreift, ist die Anschauung der einzelnen Individuen in der "bürgerlichen Gesellschaft"… “Der Standpunkt des alten Materialismus ist die "bürgerliche" Gesellschaft; der Standpunkt des neuen die menschliche Gesellschaft, oder die vergesellschaftete Menschheit”].

Vậy nên học thuyết Mác tựu trung lại là học thuyết về cách mạng vô sản, về thực hành cách mạng vô sản theo kiểu và theo mục tiêu mà Mác quan niệm và duy chỉ định hướng theo đó. Sự phê phán của Mác về Feuerbach cũng như mọi nhà triết học, mọi khuynh hướng triết học mọi loại khác, nếu không theo chiều hướng Mác, đều bị quy vào “tư sản” hoặc “phản động”, tức phản cách mạng theo kiểu Mác. Bởi Mác muốn loại bỏ mọi cách duy tâm cũng như mọi cách tư sản, để chỉ nhắm vào duy vật tuyệt đối và vô sản cách mạng tuyệt đối. Nên dù đọc tác phẩm nào của Mác, cũng giống như đọc luận đề trên đây, chỉ thấy một điều duy nhất đó, có thể nó được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau, nhiều mục tiêu khácnhau, nhưng mục đích chung lại vẫn chỉ là cuộc cáchmạng vô sản trên toàn thế giới, giống như câu kết trong Tuyên ngôn cộng sản đảng (Manifest der Kommunistischen Partei) mà Mác đã viết “Vô sản mọi xứ sở hãy đoàn kết lại” (Proletarier aller Länder, vereinigt euch!). Nhưng qua đã hơn một trăm năm, hiện giờ vẫn thấy thực tại của chủ thuyết Mác là như thế nào.

 

By VÕ HƯNG THANH

               (13/8/2021)