ĐẠO ĐỨC LÀ GÌ ?

 

ĐẠO ĐỨC LÀ GÌ ?

 

Hôm qua xã hội nói rồi

Hôm nay đạo đức quả cần bổ sung

Bởi đều hai cái đi cùng

Cái này phải có bởi nhờ cái kia

 

Có đâu tùy tiện lia chia

Mà luôn đòi hỏi phải thời cùng nhau

Vì nền đạo đức khác nào

Mời làm xã hội bền lâu lạ gì

 

Còn phần luật pháp khác chi

Khung sườn ngoài thảy có chi sâu đều

Con người giá trị cần nhiều

Mới làm xã hội được đều vươn lên

 

Tức ngoài ý nghĩa bản thân

Chính là giá trị cộng đồng mới cao

Bản thân riêng rẽ khác nào

Cộng đồng quan hệ mới cho mọi người

 

Nên thành điều tốt ở đời

Phải cần mở rộng mới thời phát huy

Mình dầu riêng tốt thảy đi

Ra ngoài đời xấu còn gì tệ hơn

 

Khiến cho đạo đức nguồn cơn

Đâu ngoài ý nghĩa ở trong luân thường

Chung cho xã hội mọi đường

Cuộc đời rộng khắp mới thành mục tiêu

 

Nên không thảy chỉ nói liều

Vẫn toàn ích kỷ có gì lạ đâu

Mà cần giá trị nêu cao

Cho toàn xã hội mới thành nghĩa chung

 

Cá nhân dẫu tốt vô cùng

Nhưng trong riêng lẻ vẫn nào ai hay

Nếu không nhắm tới mọi người

Để thành mặt mạnh cuộc đời khác sao

 

Thế nên đạo đức chiều cao

Không ngoài phẩm chất mỗi người lạ đâu

Người mà đức tính càng cao

Đẹp mình mà cũng đẹp hầu thế gian

 

Giống như hoa đẹp vậy toàn

Bản thân đã đẹp cả rừng cũng xinh

Còn người loại chỉ linh tinh

Khác đâu rác mục quả tình thối tha

 

Thành nên xã hội chan hòa

Nhiều gương đạo đức vẫn là thần tiên

Nhưng điều đạo đức nhãn tiền

Chỉ mình tự giác quả liền mới hay

 

Còn phô trương kiểu bề ngoài

Hay nhằm bắt chước có nào ra chi

Chỉ đều hạ đẳng thảy khi

Về hùa khoe mẽ hơn chi chích chòe

 

Trong khi giá trị mặn mà

Bề trong sâu lắng mới là tầm cao

Tự mình thể hiện thanh tao

Mới toàn ý nghĩa con người nhân văn

 

Cần tình thương thảy mọi đằng

Mới là giá trị kiểu người cấp cao

Còn đều thù ghét tào lao

Chỉ loài hạ cấp có nào ai ưa

 

Tức nên bác ái có thừa

Từ bi hội đủ mới người văn minh

Còn mà chỉ nghĩ lợi mình

Thảy đều hạ đẳng quả tình khác đâu

 

Phải luôn đạo đức nâng cao

Mới điều xã hội trông vào tự nhiên

Bởi đều ý nghĩa khách quan

Bởi đều giá trị vẹn toàn thế nhân

 

Tình yêu trước hết cân phân

Yêu mình cũng phải yêu người như nhau

Chỉ yêu một phía khác đâu

Đều là ích kỷ hoặc hầu vong thân

 

Muốn yêu xã hội xa gần

Tất cần yêu nước yêu nòi trước tiên

Còn mà chỉ nói huyên thiên

Kiểu toàn “chủ nghĩa” cốt nhằm giả danh

 

Thành nên đạo đức “lòng nhân”

Mới điều căn bản có cần nói sao

Ngày xưa Khổng tử bảo rồi

Lòng nhân điều chính của người nhân văn

 

Còn mà chỉ có cuội nhăng

Khó người quân tử mà đều tiểu nhân

Bởi lòng quảng đại đâu thành

Mà toàn cá chốt cá mè vậy thôi

 

Cho nên đạo đức khác nào

Chính là giềng mối cuộc đời tự nhiên

Khiến đều mới thảy lạc quan

An ninh xã hội được càng có thôi

 

Còn như chỉ kiểu đàn bầy

Thảy đều giả tạo bầy hầy khác chi

Giả cầy xã hội lạ gì

Khiến toàn gai góc có khi mọc đầy

 

Khác nào gió thổi hướng này

Hướng đây cỏ rạp gai bày cả ra

Bởi điều cơ bản khác xa

Chỉ đều ý thức ta bà lạ đâu

 

Thành nên tự chủ trước sau

Mới là đạo đức phải cần phát huy

Còn đều giả dối lạ gì

Chỉ toàn đóng kịch thảy khi buồn cười

 

Nên điều nhân bản trong đời

Mới gồm đạo đức thảy đều bên trong

Còn mà lòng dạ tiểu nhân

Thường khi lợi dụng mọi phần xấu xa

 

Thành nên yêu nước yêu nhà

Mới là đạo đức sáng lòa trước sau

Còn nhằm lợi lộc công danh

Thảy đều tham vọng cá nhân khác gì

 

Vậy nên đạo đức lạ chi

Nhắm vào xã hội mới thì chuẩn cao

Còn nhằm tiếng hão tào lao

Chẳng qua thấp kém khác nào vậy thôi

 

Bởi ngoài ý thức con người

Tấm lòng cao cả mới đều nhân văn

Còn mà chỉ kiểu cuội nhăng

Thảy luôn thấp kém lằng nhằng lạ đâu

 

Đại nhân cao cả trên đời

Tiểu nhân hèn thấp kiểu loài tép riu

Nên thành ý nghĩa phần nhiều

Nâng tầm xã hội mới đều người cao

 

Phan Chu Trinh đó khác nào

Khai thông Dân trí anh hào tinh hoa

Đề cao Dân khí sáng lòa

Đúng người trí tuệ có mà khác sao

Còn mà nếu chỉ tào lao

Đàn bầy cả đám đâu nào hay ho

Cốt nhằm chỉ có làm trò

Nhắm đều tham vọng khác nào cá nhân

 

Trong khi đạo đức muôn phần

Phải là vì nước vì dân mới cừ

Làm bao điều tốt trên đời

Còn bao điều xấu phải thời tránh xa

 

Tấm lòng mới thảy bao la

Đều vô cầu cả mới là thanh cao

Đâu nhằm danh vòng tào lao

Mà nhằm việc đúng mới đều tự nhiên

Vậy nên phẩm chất tiên thiên

Trời sinh vốn tốt mới liền khách quan

Nếu không trau luyện cần toàn

Khác chi luyện bạc luyện vàng đó sao

 

Thành nên mục đích tối cao

Vẫn là kết quả thảy đều về sau

Thà rằng đầu chuột đuôi voi

Còn hơn đuôi chuột đầu voi quý gì

 

Cho nên đạo đức khác khi

Vẫn gồm luân lý ở trong đời thường

Chính là truyền thống mọi đường

Ngàn năm lưu giữ mãi truyền tới nay

 

Phải đâu tân mới là hay

Mà điều cổ kính trước sau vững bền

Lấy chung khoa học làm nền

Cả điều hữu lý mãi càng bền lâu

 

Khó mà toàn kiểu xé rào

Tự cho “đạo đức” chỉ đều bá vơ

Thảy thành ngụy biện vật vờ

Có đâu ý nghĩa căn cơ chút nào

 

Thành luôn giá trị phải cao

Mới điều đạo đức có nào đâu hơn

Gia đình đều phải nguồn cơn

Mới ra xã hội rồi toàn quốc gia

 

Có đâu chỉ kiểu la đà

Gốc mà không có ngọn mà có sao

Khác chi kiểu nói tầm phào

Dập nền không chặc lầu cao sao thành

 

Thế nên đức tính bản thân

Gia đình hiếu thảo tạo thành căn cơ

Mới ra làng xóm thuận hòa

Mới thành đạo đức cao mà khác sao

 

Tức đều từ thấp đến cao

Khiến cây đạo đức khác nào xum xuê

Không thành héo úa mọi bề

Không hề sâu đục nặng nề mới hay

 

Mới toàn giá trị xưa nay

Mới toàn ý nghĩa cho đời thường xuyên

Hoa thơm trái ngọt nhãn tiền

Ai nào không thích hẳn nhiên vậy mà

Kế rồi mới đến cao xa

Ích đời mọi mặt vẫn là tự nhiên

Tha nhân giúp đỡ trước tiên

Kế rồi xã hội đi liền lạ chi

 

Không thương người dễ có gì

Lấy đâu mà thảy ích chi cho đời

Tinh thần xã hội bởi hời

Bề ngoài dối trá ai thời mà tin

 

Thành nên đạo đức như in

Chính là tự giác khởi từ bản thân

Tạo nên ý nghĩa tinh thần

Tạo nên giá trị thảy trong nhân tình

 

Tất nhiên ai cũng vì mình

Nhưng vì mình một còn người dôi ra

Tạo thành giềng mối chan hòa

Tinh thần xã hội khiến mà khác sao

 

Đó luôn tiêu chí vẫn cao

Hơn toàn ích kỷ nhắm vào cá nhân

Bởi ai cũng vậy mọi phần

Thảy phi đạo đức vạn lần khác chi

 

Thành nên đạo đức lạ gì

Chỉ đều ý nghĩa thảy khi nhân quần

Bởi đâu ai sống một mình

Mới cần đạo đức phải đều đặt ra

 

Nó không chỉ nghĩa cao xa

Mà còn thực tế trong đời tự nhiên

Phải cần sâu lắng trong hồn

Mới thành đạo đức vẹn toàn bên trong

 

Hại người thảy chỉ tiểu nhân

Giúp người mới đúng vạn lần cao hơn

Kiểu người quân tử xanh rờn

Nào đâu tính toán thiệt hơn với đời

 

Thành nên giá trị mãi hoài

Không ngoài đạo đức mỗi người có trong

Tâm hồn cao vút nhân văn

Luôn là phẩm chất phải hằng vậy thôi

Người càng làm tốt cho đời

Tinh thần đạo đức luôn thời càng cao

Người càng làm hại khác đâu

Có nào ý nghĩa thanh tao mọi bề

 

Vậy nên ý nghĩa hòa hài

Chính là phẩm hạnh trong đời tự nhiên

Nếu cần đây mới ưu tiên

Nhằm nêu đạo lý bạc tiền coi khinh

Coi thường phú quý công danh

Xem như công cụ đã thành vậy thôi

Dùng làm điều tốt cho đời

Nếu không vẫn phải tự mình sáng trong

 

Có đâu chăm bẳm giàu sang

Kiểu như cóc tía rộn ràng mới vui

Mà đời như thảy bông hoa

Ai nhìn cũng đẹp mới là tinh anh

 

Khác chi đạo đức mọi phần

Phải luôn ý nghĩa chứa đều bên trong

Dạ quang ngọc điệp mới mong

Tự mình thấy sáng trước toàn mới hay

 

Khác xa con đóm lập lòe

Giữa đêm tăm tối đâu nào quý chi

Vẫn đều sâu bọ lạ gì

Có đâu tinh tú như vì sao xa

 

Vậy nên gần cũng như xa

Luôn cần đạo đức sáng lòa mới hay

Và đều thực chất trong tay

Có đâu giả tạo ngoài mang ghép vào

 

Khác chi ý nghĩa dồi dào

Vẫn luôn đạo đức tinh thần đúng thôi

Tinh thần nhận thức khác sao

Tâm làm điều tốt mới hoài sâu xa

 

Thành nên trong cõi người ta

Xưa nay đạo đức chia là bốn thôi

Trước tiên đạo đức bản thân

Phát huy phẩm chất nhân văn trong đời

 

Thứ hai xã hội tiếp vào

Tương quan nhân ái với người chung quanh

Không làm cái ác đã đành

Còn làm cái thiện mới thành thanh cao

 

Thứ ba nghề nghiệp khác nào

Đều cần đạo lý làm sao coi thường

Đề cao Chữ tín mọi đường

Lòng luôn chân thật mới dường thẳng ngay

 

Thứ tư chính trị tầm cao

Cần luôn quan trọng đồng bào nước non

Luôn đều chân chính mới hơn

Không hay dối trá hoặc nhằm mị dân

 

Không nhằm cố bám quyền hành

Mà vì hạnh phúc toàn dân phải đều

Không mưu thủ lợi gạt đời

Mà vì chân chính nếu cần hi sinh

 

Riêng về quần chúng nhân dân

Cần luôn ngay thẳng mới thân anh hùng

Ghét điều xu nịnh não nùng

Ghét đều hèn nhát điên khùng lạ chi

 

Đều do lãnh đạo khác gì

Cường quyền áp chế khiến thì dân khinh

Xem đâu dân chúng của mình

Mà thành thù địch trá hình đấy thôi

 

Vậy nên đạo đức rõ rồi

Phải hoài đích thật mới đều chính danh

Còn mà lơ láo giả hình

Vốn phi đạo đức thật tình vậy thôi

 

Bởi luôn đạo đức con người

Còn như loài vật liệu mà cần chi

Loài người giá trị văn minh

Mới thành đạo đức làm nền dĩ nhiên

 

Còn mà loài vật tự nhiên

Thiên nhiên hoang dã thảy đều bản năng

Cần chi đạo đức thảy hằng

Chỉ cần mạnh được yếu thua rõ ràng

 

Nhưng người khác vật thảy toàn

Cần cao đạo đức mới càng nhân văn

Vật không ngược đãi lố lăng

Mà cần đối đãi luôn bằng tình thương

 

Đó đều đạo lý chỉ thường

Vẫn cần tình nghĩa khác đâu với người

Bởi ai cũng biết cả rồi

Vật đều tình nghĩa với người khác sao

  

Vậy nên tóm lại trước sau

Có đều đạo đức mới hầu nhân văn

Đó đâu ý nghĩa cuội nhăng

Mà luôn giá trị cao hằng thế thôi

 

Người xưa từng đã nói rồi
“Linh ư vạn vật” khác nào ở đây

Khiến điều tiêu biểu con người

Chính là đạo đức dễ ngoài thế đâu

 

Đây không ngôn ngữ tầm phào

Mà là đúc kết đã nhiều ngàn năm

Từ thời tạo địa lập thiên

Nếu không đạo đức khó thành ngày nay

 

SẮC NGÀN

(09/10/21)

 

**