VẤN ĐỀ LỜI NÓI VÀ CON NGƯỜI

 VẤN ĐỀ LỜI NÓI

VÀ CON NGƯỜI

 

Lời nói là thành phần của ngôn ngữ. Ngôn ngữ có nhiều loại và phạm vi rất rộng. Phạm trù ngôn ngữ là đặc điểm chung của nhiều giống loại, cả ngoài người và loài vật. Đó là công cụ giao tiếp giữa nhau không thể thiếu hay không thể không có. Vì ngôn ngữ là sự biểu lộ ra nhiều mặt, mặt chủ thể phát biểu hay biểu hiện, và mặt chủ thể nhận thức hay tiếp nhận. Cả cây cỏ cũng có ngôn ngữ của nó, chắc chúng có thể hiểu nhau, loài vật có thể hiểu chúng, cả con người cũng có thể trực quan được nếu có ý thức thích hợp. Riêng loài vật cũng có ngôn ngữ là tiếng kêu, công cụ biểu hiện thông tin, tình cảm và cảm xúc của chúng, bởi chúng cũng là sự sống và chủ thể có ý thức.

Trong khi đó sự vật không có ngôn ngữ, chúng chỉ phát ra tiếng động, bởi chúng đều hoàn toàn vật chất. Như gõ vào chuông, chuông kêu, khảy vào giây đàn nó phát ra tiếng. Nhưng tiếng đàn là tiếng của người đàn, không thuần túy là tiếng của âm thanh dây đàn. Nói chung mọi âm thành đều được truyền qua không khí, lời nói hay tiếng nói cũng vậy. Đó là dạng thể sóng âm. Nhưng sóng vật chất có nhiều, không phải duy âm thanh nghe thấy. Như loại siêu âm, hạ âm, tai con người không thể nhận ra được. Thật ra sóng âm hay sóng ánh sáng đều là loại sóng điện từ, nó có thể vượt qua không gian trống rỗng và có khả năng đi rất xa, vào tận trong lòng vũ trụ.

Thế nhưng chúng ta chỉ nói ở đây về ngôn ngữ của con người, tức là loại ý nghĩa nhân văn mà loài người có được. Tất nhiên nó cũng phải thông qua phương tiện là sóng điện từ, từ nguồn phát đến nguồn thu mọi loại, như các phương tiện máy móc mà đơn giản nhất là cơ quan, bộ phận phát âm, hay môi miệng và lưỡi con người. Nhờ lưỡi mềm và cổ họng có chiều sâu mà con người phát ra được tiếng nói. Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, đặc điểm đầu tiên của lời nói cũng chính là ở đó, còn cổ họng có chiều sâu, lời nói thường chứa nhiều ý nghĩa uẩn khúc cũng là như vậy.

Thật ra, với con người, ngôn ngữ cũng có nhiều phương diện hay chủng loại, như ngôn ngữ thân thể, phát ra trực tiếp bằng thân thể, ngôn ngữ điệu bộ, phát ra trực tiếp bằng thái độ cử chỉ, biểu hiện qua cử động, vận động thân xác, cuối cùng mới tới ngôn ngữ lời nói, điều chúng ta đang bàn tới. Ngoài ra còn có thứ ngôn ngữ vô hình, gọi là lời vô ngôn, chỉ hiểu trực nhận với nhau nếu có cùng một tần số cảm thức. Nhưng thông thường, ngôn ngữ có ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Lời nói có thể nghe bằng tai, hay có thể viết ra và dùng mắt đọc. Nói có sách mách có chứng, tai vách mạch rừng, lời nói gió bay đều có cùng các ý nghĩa như thế.

Có điều quan trọng hơn hết, lời nói không phải tự dưng xuất hiện ra mà nó phải được bắt nguồn từ nói nào đó, chính là não bộ hay đầu óc con người. Nếu không được như thế, người ta chỉ đánh giá là lời nói điên khùng, chẳng mang ý nghĩa hay lợi ích nào cả. Có nghĩa lời nói đúng đắn luôn phải có lợi ích hay ý nghĩa nội dung thông tin nào đó. Tức lời nói phải đi cùng ý thức nhận thức và mục đích đạt tới, bởi nếu không lời nói chỉ vu vơ không mang lợi ích hay ý nghĩa nào cả. Lời nói phải mang ý nghĩa nhân văn là như vậy, nếu không lời nói chỉ là giả dối, người ta gọi là chót lưỡi đầu môi, chủ yếu chỉ để nhằm phỉnh dụ, lừa gạt người khác.

Lời nói con người mặt khác còn có âm tiết và âm giọng. Âm tiết là các yếu tố phát âm cơ sở cấu thành. Thường nó thể hiện qua bản mẫu tự đầu tiên cốt để tạo ra mà ngôn ngữ nào cũng có. Tiếng Việt là tiếng đơn âm nên âm tiết đều có nội dung phong phú, cụ thể, không phải như tiếng châu Âu, âm tiết của tiếng đa âm đều chỉ là âm tiết ghép để tạo nên từ ngữ mới có ngữ nghĩa. Còn âm giọng cũng tạo thành loại ngữ điệu uyển chuyển mà tiếng Việt vượt hơn hẳn nhiều ngôn ngữ khác. Do đó thơ lục bát rất phong phú, Truyện Kiều rất điệu nghệ, âm nhạc ca khúc Việt rất say đấm, nhất là chuyện các bà chưởi lộn ngoài chợ hay hai bà mất gà chưởi nhau suốt cả ngày vẫn nghe không hề chán đều là như vậy.

Thành ra lời nói nhìn chung phải đi theo nội dung mà nó chứa đựng. Đó là câu từ trong nói và cả viết. Câu là gồm những từ, từ là hàm mỗi ý, ý là nội dung chuyển tải của câu, không thể có câu vô nghĩa mà được người nghe chấp nhận. Nhưng câu nói hay lời nói có nội dung như thế nào còn tùy mục đích người phát ngôn ra và tùy cả khả năng người tiếp nhận vào, đó chính là mục đích và trình độ của ngôn ngữ. Hai  đưa học trò nhỏ tiểu học nói chuyện với nhau chúng đều hiểu cả. Nhưng đưa trung học và đứa tiểu học là đã có độ chênh. Nên sinh viên đại học và thầy giáo mới có thể đi dạy được cho các bậc sơ học hay tiểu học. Tức ngôn ngữ ngoài tính phổ dụng, còn có ý nghĩa và trình độ riêng của nó theo các trường hợp.

Thế nên mới có ngôn ngữ bình thường, ngôn ngữ khoa học, ngôn ngữ chuyên ngành, ngôn ngữ triết học, ngôn ngữ nghệ thuật v.v… mà không phải đều dùng như mẫu số chung cho tất cả. Thậm chí còn có ngôn ngữ lừa dối, ngôn ngữ chưởi bới, ngôn ngữ lưu manh, ngôn ngữ khẩu chiến, ngôn ngữ chính trị, ngôn ngữ tuyên truyền, ngôn ngữ ngoại giao, ngôn ngữ xã giao, ngôn ngữ đe nẹt v… thôi thì đủ loại. Nên ngữ cảnh cũng là tính cách của ngôn ngữ, nhằm dùng hiểu lời nói qua đó, ngữ điệu có khi là vũ khí của ngôn ngữ khiến cho người ta tức gan, cay cú. Cả ngôn ngữ nói đường hiểu ngã, để chơi nhau một cách tế nhị mà khó thể bắt bẻ, hay kiểu ngôn ngữ né tránh trong chính trị để khỏi phải bị bắt giò thường có trong các xã hội độc tài độc đoán. Nói chung ngôn ngữ không phải chỉ là công cụ, khí cụ mà cũng còn là một nghệ thuật, và lời nói cũng nằm trong môi trường như thế.

Bởi vậy người xưa bảo ngôn ngữ cần phải đứng đắn, trang trọng mới tạo niềm tin và tính văn minh. Một lời bất tín vạn sự bất tin đều là như thế. Bởi ngôn ngữ hay lời nói luôn đi theo với nội dung của nó. Nội dung lỏng lẻo lời nói chuệch choạc, nội dung gian trá lời nói giả dối, nội dung hiểm ác lời nói dọa nạt, nội dung lường gạt, lời nói quanh quẹo, không ngay thẳng v… Bởi vậy ngày xưa Khổng tử nêu ra thuyết Chính danh không phải vô lý. Trái bầu phải nói là trái bầu, không thể bảo đó là bình rượu. Danh bất chính ngôn bất thuận ngôn bất thuận sự bất thành đều luôn như vậy, từ việc nhỏ đến việc lớn, đừng nên coi thường.

Con mèo phỏng nước sôi một lần thì luôn thấy nước là sợ, con gà gặp rắn một lần thì thấy dây thừng đều sợ. Đó là tâm lý tự nhiên của mọi loài, cả loài người cũng vậy và còn hơn vậy. Do vậy không ai lấy tay mà có thể che mãi được mặt trời, cái kim trong bọc không lòi mau cũng lòi chậm, có thể dối mỗi người một lần nhưng không thể dối mọi người mãi mãi đều là những sự thật như thế. Cho nên sự lừa người trước hết là do vô tình hay do ngây thơ. Vô tình là vì mình ngây thơ, tin điều gì dó là thật và muốn người khác cũng tin như mình. Ngây thơ còn là việc tưởng người khác ngu hơn mình, người khác kém hiểu biết hơn mình. Bởi vậy mọi sự tuyên truyền giả tạo đều vấp vào hai lỗi đó. Nói khác hễ tuyên truyền là luôn giả tạo, bởi tuyên truyền luôn khác hay trái ngược lại với thông tin và giáo dục.

Thông tin là truyền đi tin tức một cách trung thực, không bóp méo, không thổi phồng, không thêm bớt, xuyên tạc, đó là thông tin khoa học, hoàn toàn thiết yếu và đúng đắn, trên cơ sở niềm tin đúng nghĩa và tạo niềm tin xác thực được cho người khác. Giáo dục là trang bị, thông tin, đào tạo theo cách xác đáng, trung thực theo cách khoa học. Nếu giáo dục mà chỉ mục đích tuyên truyền là phi giáo dục, phản giáo dục. Bởi vậy Khổng tử ngày xưa khi nói về chính trị luôn nhấn mạnh đến khái niệm “Chính dã chính dã”, tức chính trị cần phải luôn chân chính không thể bậy bạ. Chính trị theo nghĩa xưa trước hết phải là tề gia trị quốc rồi mới bình thiên hạ. Từ cái khởi điểm đã thành lộn xộn rồi thì nói gì đến cái lớn hơn thế nữa, chỉ thành giả dối, lừa gạt. Cái gốc không vững thì còn đâu cái ngọn mà thành. Giá trị bản thân mọi mặt không có thì dễ gì mà nói đến chuyện lớn lao. Nhân lễ nghĩa trí tín bởi vậy chính là điều được đặt ra như nền tảng cho con người mọi thời mọi nơi chính là như thế. Ngày nay nhiều người không hiểu, không nghiên cứu Khổng Mạnh một cách sâu xa mà chỉ hiểu bề ngọn, hiểu tà ý, hiểu xuyên tạc, hiểu theo kiểu phiến diện nông cạn, hiểu theo kiểu ngụy văn rồi chê õng chê ong là lạc hậu là phong kiến là phản động thật chẳng còn ra chút kiến thức đứng đắn, đầy đủ hay sâu xa nào hết.

Nên thường ngôn lời, ngôn ngữ hay lời nói của người xưa đều luôn cẩn thận, thận trọng, sâu sắc, đúng đắn và sâu xa cả, Đông cũng như Tây, bởi họ đều là các bậc hiền giả, lời nói không đi theo cách thông thường mà hay chứa đựng những nội dung tư tưởng được chiêm nghiệm rất bao quát và kỹ lưỡng nên cũng khó sai vào đâu được. Bởi vậy có nhiều lý thuyết còn tồn tại đến nay hàng ngàn năm mà cũng không bao giờ sai hỏng được ý nghĩa. Hay nói khác đi, lời nói thường đi theo trình độ nhận thức mà mục tiêu ý đồ của người nói lẫn người nghe. Tình độ hiểu biết càng cao, mục đích càng cao cả, lời nói càng chính xác, sâu xa và bao quát, còn không thì hoàn toàn ngược lại. Lời nói kiểu hàng tôm hàng cá thì chỉ phù hợp với loại hàng tôm hàng cá, còn lời nói của những bậc trưởng giả, những nhà tư tưởng lớn thì thường phù hợp và có giá trị, ý nghĩa đến muôn đời. Nên kiểu cái lon thì không đựng nổi cái vại, cái vại thì không đựng nổi cái ao, ao hồ thì không đựng nổi sông biển chỉ là một điều thông thường mà ai cũng rõ.

Trong thời đại ngày nay còn có điều nực cười hơn nữa là kiểu các ý thức hệ mọi loại. Bởi niềm tin quá đáng hay mù quáng vào bản thân của nó mà nhiều người tưởng đó là lý tưởng muôn phần hay ngàn đời tuyệt đối nên mới thường hay kiểu dùng tuyên truyền dối gạt. Đó chính là tâm lý hay nhận thức kiểu mục đích biện minh cho phương tiện. Cho là mục đích đã tuyệt đối tốt thì có thể sử dụng được tất cả mọi phương tiện, kể cả dối gạt, cưỡng chế, hay nếu cần thì tiêu diệt cả các khuynh hướng nào chống đối cũng thế. Như kiểu tuyên truyền Quốc xã, phát xít, chủ nghĩa quốc tế mà từng một thời ai cũng đều biết. Cuối cùng vẫn chỉ đưa đến kết quả là bạo phát bạo tàn, phát nhanh thì sụp đổ cũng nhanh, bởi vì quy luật lý lòng người và cuộc đời ngàn xưa đến nay chỉ đều có một.

Đó chính là trình độ hiểu biết và sự thẩm thấu từ từ vào trong. Trình độ hiểu biết của xã hội luôn luôn không dừng một chỗ hay thụt lùi mà nó vẫn mãi luôn tiến tới qua sự phát triển của lịch sử nhân loại nói chung. Cái gì non nớt tưởng sai trong quá khứ thì giờ đây lại thấy đúng, cái gì non nớt tưởng đúng trong quá khứ thì giờ đây lại thấy rõ là sai. Nói chung là do mọi sự sai đúng không phải nhận thức theo cảm tính, theo thị hiếu nhất thời, mà phải theo lý trí hay lý tính khách quan. Điều này cũng không phải khu biệt riêng tư mà phải theo sát với trình độ học vấn, văn hóa, hiểu biết và trí não luôn luôn đi lên phát triển. Không bất kỳ ai tách rời ra khỏi lịch sử, dừng lại, thụt lùi, hay đi ngược lại được dòng lịch sử nói chung là như thế. Mọi ý thức hệ non nớt từng một thời cảm thấy đúng, tác giả của nó thấy đúng, quần chúng chấp nhận hay bị chấp nhận nó thấy đúng, nhưng cuối cùng vẫn phải được sáng ra là như thế. Mọi sự mù quáng, ấu trĩ về chính trị và ý hệ đều thật muôn đời tệ hại mà dù không nói ra thì muôn đời ai cũng có thể hiểu.

Do vậy những xã hội thời xưa, truyền thống vẫn luôn coi trọng những bô lão, những người già, những bậc trưởng thượng trong làng xã, kiểu như Hội nghị Diên Hồng ở thời Trần, phép vua thua lệ làng hiểu theo nghĩa tích cực và cao cả nhất, khái niệm thân hào nhân sĩ của địa phương v.v… từng cả nhiều thời được quý chuộng, trân trọng, nhưng rồi về sau đều bị coi thường, đả kích cho là lạc hậu, cản ngại cho cách mạng chỉ vì dốt nát, tâm lý quần chúng ô tạp số đông đã khiến một thời vô cùng tệ hại cho lịch sử là thế. Đợt cải cách ruộng đất 1953-1957 ở Miền Bắc hay Nhân Văn Giai Phẩm trong thế kỷ trước đều đã cho thấy các nhược điểm, nguy hại của tâm lý đó. Điều đó làm cắt đứt với truyền thống văn hóa tốt đẹp cả ngàn năm, hại thảy cho xã hội, cho đất nước mọi điều chính là như vậy. Ông Đội đã từng lừng danh còn hơn cả Thầy Đội thời Pháp thuộc, ông Đội có quyền sinh sát không ai dám chống lại, cả địa chủ ngày trước cũng phải thưa dạ, xưng con, thật là đổi đời ngàn thuở, chỉ vì ông Đội đã được gắn nhãn, đã được phong là quần chúng nhân dân vô sản, thành phần cốt cán, lực lương tiên phong của giai cấp được ý hệ bảo trợ v.v… và v.v…

Nên tóm lại, lời nói và con người không phải là việc tầm thường của xã hội xã hội loài người mà hết sức căn cơ và quan trọng từ xưa nay chính là như thế. “Học ăn học nói học gói học mở” là câu tục ngữ đầu tiên được cha ông ta dạy ngay cho trẻ con không phải là vô bổ. Hay câu ca dao “lời nói không mất tiền mua lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” đó là sự biểu hiện cho văn minh văn hóa ngàn đời đã từ xưa của dân tộc Việt Nam. Nên không phải dân ta chỉ bắt chước Tàu, chỉ học theo đạo Nho của Khổng Mạnh mà thật ra ngay từ ngàn xưa đất nước ta cũng đã có nền văn hóa, tri thức cơ bản độc lập riêng, cũng đủ để tự lập và tồn tại phát triển qua hàng ngàn vạn câu ca dao tục ngữ luôn là bài học nền tảng lưu truyền muôn thuở. Nho học hay Tam giáo đồng hành một thuở chẳng qua chỉ điều bổ sung tiếp thu thêm mà ta không bao giờ mất gốc.

Ngày nay với nền khoa học hiện đại trên toàn thế giới phát triển, dân tộc, đất nước, con người cũng phải hòa nhập vào trào lưu của thế giới, đi lên phát triển, không thể nào chỉ mãi dừng ở những thói quen thủ cựu, lạc hậu, phản động nào đó mà phải luôn tiến lên hòa hợp chung vào dòng đời phát triển không ngừng của nhân lại, bằng những sự hiểu biết mới mẽ nhất mà loài người đã có hay nay đã mang lại. Hiểu biết con người, xã hội, lịch sử về mặt khoa học nhân văn, khoa học xã hội hiện đại nói chung, hiểu biết về ngôn ngữ hay khoa học ngữ ngôn cũng thế. Sự hiểu biết nhằm để đào sâu, phát triển, nghiên cứu thêm cho được bằng người và đóng góp cùng người, không phải chỉ hài lòng kiểu con sâu cái kiến, mọi cái chỉ nhằm học theo, làm theo chỉ trong kiểu não trạng nô lệ, thụ động, thấp kém thật chẳng xứng đáng gì cho nhân cách mỗi người và cho cả đất nước, dân tộc ngàn đời mà lịch sử đã qua chúng ta đã từng luôn có được.

 

By TRĂNG NGÀN

            (15/10/2021)